Slapen passief of ontzettend belangrijk? Het belang van slapen wordt nog wel is onderschat en gezien als bijzaak, nutteloos, gedachteloos en zonde van de tijd. Slapen is alles behalve passief. Terwijl je slaapt is je lichaam ontzettend actief en je kunt niet zonder. Wat als je niet kan slapen?
Waarom denkt de één met 5 uur slaap toe te kunnen, wordt een ander nooit uitgerust wakker en komt de volgende niet in slaap. Hoe komt dit, hoeveel slaap heb je eigenlijk nodig en waarom is het zo belangrijk?
Gemiddeld slapen Nederlanders 7:12 uur per nacht blijkt uit onderzoek van de hersenstichting. 63% van de mensen is niet tevreden met hun slaap en 1 op de 5 mensen geeft zijn of haar slaap een dikke onvoldoende.
Je kunt met simpele aanpassingen je slaapkwaliteit verbeteren, maar toch zijn er veel mensen die er niks mee doen. 73% van de mensen weet dat een smartphone in bed niet verstandig is, maar toch gebruikt 94% van de mensen een scherm in het laatste uur voordat ze naar bed gaan.
Terwijl we slapen vinden er allerlei processen plaats die zorgen voor het herstellen en reinigen van je lichaam en brein. Zowel op de korte als de lange termijn is kwalitatief goed slapen van grote invloed op je hersenen, gezondheid en welzijn. In de nacht herstel je alle cellulaire schade die overdag is ontstaan. Hoe groter de belasting op je lichaam, des te meer je in de nacht mag herstellen.
Slapen is minstens zo belangrijk als gezonde voeding, voldoende buitenlucht en beweging.
Je verwerkt opgedane prikkels van de dag en geeft ze een plekje. Herinneringen verplaats je van het korte naar het lange termijn geheugen en je kunt hier aanpassingen in maken. In een bepaalde slaapfase vind er zelfs nachtelijke therapie plaats en emotioneel herstel.
De kwantiteit en kwaliteit van je slaap verhogen of verlagen het risico op ziekten.
Slapen is je dagelijkse lichamelijke, mentale en emotionele herstel. Je voelt je fit, hebt voldoende energie, kunt je goed concentreren en gaat met een portie gezonde motivatie en aandacht door het leven. Dagelijks heb je de mogelijkheid om je lichaam en brein te reinigen, je hormonen in balans te houden en te emoties te reguleren. Op deze wijze ben je cognitief aanwezig en fysiek inzetbaar. Iedere dag gaat je lichaam aan de slag om de dag te verwerken als jij het die kans geeft.
Slapen voorkomt ziekte, helpt tegen infecties en zorgt voor een sterk immuunsysteem. Op het moment dat je consequent minder slaapt of de kwaliteit van je slaap is onvoldoende, dan brengt dit gezondheidsproblemen met zich mee. Je hormonen gaan uit balans, je bent minder stressbestendig en sneller insuline resistent.
Op de lange termijn heeft onvoldoende kwalitatieve slaap invloed op je algehele welzijn. Het verhoogd het risico op onder andere obesitas, alzheimer, hart- en vaatziekten, depressie, concentratie problemen en verslavingen. De kwaliteit van leven gaat achteruit en je levensduur in goede gezondheid verminderd.
Langdurig minder slapen of een verminderde kwaliteit van slaap heeft gevolgen voor je algehele gezondheid.
Een circadiaans ritme is een interne biologische klok van ongeveer 24 uur welke fysieke-, mentale- en gedragsveranderingen reguleert. Veel van deze processen worden aangestuurd door licht en donker en helpen je zo bepalen wanneer het verstandig is om te eten, slapen en wakker te zijn.
De hoofdklok van je lichaam bevindt zich in de hypothalamus in je hersenen en heet de suprachiasmatische kern. Deze kern reageert op signalen van onze zintuigen. Door onder andere de lichtstralen die via onze ogen binnen komen reguleert het ons slaap-waak ritme, de spijsvertering, productie van hormonen, lichaamstemperatuur, immuunsysteem, metabolisme, focus, geheugen en concentratie.
Bij daglicht zijn we alert en wakker en in de avond worden we voorbereidt om een nacht te kunnen slapen. Naast licht zijn sociale contacten, ons voedingspatroon en de mate van lichaamsbeweging ook van invloed op het circadiaans ritme. Voor je circadiaanse ritme is regelmaat ontzettend belangrijk.
Je slaap-waak ritme is misschien wel het bekendste circadiaans ritme en voor een optimale werking hiervan is regelmaat van cruciaal belang.
Wanneer het circadiaans ritme verstoord raakt dan heeft dit invloed op je slaap, cravings, onrust, darmen, hormonen, gewicht en de algehele gezondheid van je lichaam en brein. Een jetlag, onregelmatige diensten, nachtdiensten, kunstlicht, late avondjes voor de tv, uitgaan en slaapstoornissen hebben veel invloed op dit ritme. Je gaat tegen het ritme van de natuur in en daar kan ons lichaam niet goed mee omgaan. Wij zijn tenslotte de natuur. Door tegen je natuurlijke ritme van licht en donker in te gaan kan het zijn dat je moeilijker kunt inslapen of doorslapen, heel vroeg wakker bent of totaal niet uitgerust bent. 
Het slaap-waakritme is misschien wel het bekendste circadiaanse ritme. Tijdens deze 24 uurs cyclus zijn de hormonen melatonine en cortisol wisselend aanwezig, waardoor je wakker of slaperig bent. Als er een gezond slaap-waak ritme is, dan krijg je vanzelf een signaal van vermoeidheid en word je zonder wekker uitgerust wakker. Het hormoon wat de slaap initieert is melatonine en cortisol zorgt ervoor dat je weer wakker wordt. Verder zijn GABA, dopamine, serotonine en adenosine betrokken bij het slaap-waak ritme.
Het ritme van de natuur is het ritme van ons lichaam. Wij zijn de natuur.
Regelmaat is van belang voor een gezond slaap-waak ritme, zodat je lichaam weet waar het aan toe is. Melatonine piekt in de nacht en cortisol in de ochtend, maar al in de ochtend beïnvloed je de aanmaak van melatonine voor de komende avond. Dit kan je doen door eerst zonlicht te absorberen, voordat je begint te scrollen op je telefoon.
Start de dag met natuurlijk licht en vermijdt het direct scrollen op je telefoon met blauwlicht voor een optimale aanmaak van het hormoon melatonine.
Cortisol maakt je alert en wakker in de ochtend. Het begin van de dag is een mooie tijd om te werken, focussen en concentreren. Rond 16:00 is cortisol op zijn laagste punt en is het heel normaal om een kleine dip te ervaren. Dit is niet het moment om koffie te drinken. Koffie zal cortisol met 30 tot 50% doen stijgen en dat heeft invloed op de aanmaak van melatonine later op de dag. Heb je het gevoel dat je altijd aan staat, alert bent en van alles moet doen, dan is de kans groot dat je te veel cortisol aanmaakt.
In onze huidige maatschappij is het niet ingewikkeld om ons natuurlijke ritme te verstoren. Cortisol is veelal in overvloed aanwezig en er zijn vele triggers die de aanmaak van melatonine in de weg zitten. Zodra dit ritme verstoord is kan je slapeloosheid ervaren, minder goed inslapen, doorslapen of niet uitgerust wakker worden. Je bent moe overdag, je immuunsysteem verzwakt en het risico op ziekten is groter. Alle korte en lange termijn gevolgen van verminderd slapen kunnen het gevolg zijn.
De aanmaak van melatonine kan je beïnvloeden met levensstijl. Zo zijn er factoren die zorgen voor een gezonde aanmaak, maar ook factoren die de aanmaak van melatonine voorkomen.
Melatonine houdt van regelmaat en zorgt ervoor dat je sneller in slaap valt, kwalitatief goed slaapt en uitgerust wakker wordt. Het geeft je een goed humeur, zorgt voor een stabiele bloedsuikerspiegel en verbeterd je cognitief vermogen en immuunsysteem.
Het is een lichaamseigen stof die gemaakt wordt uit tryptofaan, wat omgezet wordt in 5-http, vervolgens in serotonine en daarna in melatonine. Voordat melatonine aangemaakt wordt moeten er een heleboel processen doorlopen worden, waaronder de aanmaak van serotonine. Je darmbacteriën ondersteunen de aanmaak van serotonine. Het is een neurotransmitter waar je blij van wordt, het verbeterd je stemming, ontspant, dempt pijn en ondersteund de darmperistaltiek. Gezonde darmen zijn van groot belang voor een gezonde aanmaak van serotonine en melatonine.
Het vermijden van blauwlicht, een gezonde slaapomgeving, weinig stress, een stabiele bloedsuikerspiegel en voldoende nutriënten zijn van belang voor een gezonde aanmaak van melatonine.
Het wordt om verschillende redenen niet aanbevolen om melatonine als supplement in te nemen. Melatonine is een lichaamseigen stof en door suppletie gaat de eigen aanmaak in de pijnappelklier achteruit. Ook heb je snel een te hoge dosis en dit zorgt voor brainfog in de ochtend. Melatonine mag in de ochtend tot nul dalen en doet dit het niet, dan denkt je lichaam dat het nog nacht is. Je geeft je lichaam een verkeerd signaal. Soms bij een jetlag kan het helpen als je het goed timet of bij een genetisch circadiaans ritme stoornis.
De kwaliteit, regelmaat en duur van je slaap is alles bepalend voor een gezond leven. We slapen ongeveer een derde van ons leven en tijdens het slapen gebeurd er ontzettend veel. Slapen is alles behalve passief. Er vinden allerlei processen plaats die ervoor zorgen dat je kunt herstellen, ontgiften en resetten. Tijdens je slaapt verdwijnen gifstoffen uit je brein en herstel je op cellulair niveau. Het gaat niet enkel om de uren die je slapend doorbrengt, maar ook om de kwaliteit en regelmaat waarmee je slaapt. Samen zorgt het voor een langer en gezonder leven.
Gedurende je slaap ga je door verschillende fases heen die samen een slaapcyclus vormen. Gedurende een nacht heb je gemiddeld 4 tot 6 slaapcyclussen die 70 tot 120 minuten duren. De fases gedurende een cyclus worden verdeeld in REM en non-REM slaap. REM staat voor ‘Rapid Eye Movement’, wat betekent dat de ogen tijdens de REM slaap snel heen en weer bewegen. Bij de non-REM slaap ontbreken deze snelle oogbewegingen. De non-REM fases kan je verdelen in het in slaap vallen, lichte en diepe slaap.
Regelmaat in slaap is heel belangrijk, omdat je lichaam gewent raakt aan een bepaalde slaapcyclus. Gedurende de nacht neemt de REM slaap toe en wordt de diepe, non-REM 3 slaap minder. Als je ineens een keer 2 uur eerder opstaat, dan mis je het grootste deel van je REM slaap. Op 8 uur slapen is dit 25% minder totale slaap, maar gemiddeld is het 60 tot 70% van je REM slaap. Het is essentieel om de slaapfases allemaal te doorlopen.
Als je ineens een keer 2 uur eerder opstaat, dan mis je het grootste deel van je REM slaap. Dit is 25% minder totale slaap, maar 60 tot 70% minder REM slaap.
Tussen de REM en non-REM slaapfases heen zijn er geregeld korte momenten van ontwaken. Dit zijn momenten om te bepalen of je wakker wil worden of verder kunt slapen. In een veilige omgeving slaap je verder, maar als er dreiging of pijn is kan er besloten worden om te ontwaken. Dit is in vroegere tijden gunstig geweest.
Vanuit een wakkere toestand ga je over in de non-REM 1 slaapfase. Je ogen bewegen langzaam heen en weer en in deze fase kan je wakker worden door een slaapstuit, het aanspannen van al je spieren. Gemiddeld duurt deze fase 5 tot 15 min. Als je tijdens deze fase wakker wordt kan je denken: “ik sliep nog niet”. Je hebt de perceptie dat je volledig wakker bent, maar de hersenactiviteit laat anders zien. Tijdens deze fase is er sprake van geheugenverlies en daarom vergeet je het moment van inslaapvallen.
Dit is de fase van lichte slaap en duurt ongeveer 15 tot 25 min per cyclus. 30 tot 60% van je slaap bevind je je in deze fase, zeker het laatste deel van de nacht, waarbij de cyclussen ook langer worden. In deze tweede fase vertraagt je hartslag, ontspannen je spieren, daalt je lichaamstemperatuur, is je ademhaling regelmatig en zijn er geen oogbewegingen. Tijdens deze fase kunnen er plotselinge pieken in hersenactiviteit plaatsvinden die mogelijk belangrijk zijn bij het verwerken van informatie en voor de geheugenfunctie. Dit is een slaapfase waarin veel gebeurd.
Dit is de fase van fysiek en mentaal herstel en het duurt gemiddeld 15 tot 40 minuten per cyclus. De fases van diepe slaap nemen af gedurende de nacht en je REM slaap neemt toe.
In de eerste uren van je slaap ga je vanuit non-REM 2 door in deze diepe slaapfase. De breingolven worden trager en zijn krachtig waardoor er fysiek en mentaal herstel plaats kan vinden. Je spieren herstellen, essentiële hormonen worden afgegeven en er vindt herstel van weefsel plaats. Nieuw geleerde dingen ga je opslaan door ze te verplaatsen van het korte naar het lange termijn geheugen. Dit is ook de fase dat je schadelijke stoffen afvoert en werkt aan het ontgiften van je lichaam. Wanneer je tijdens deze fase wakker wordt, dan voel je je vaak gedesoriënteerd en dit kan tot een uur na wakker worden aanhouden. Je hebt gemiddeld 2 uur nodig in deze diepe slaap voor goed herstel en om uitgerust wakker te worden. Als we ouder worden neemt de duur van non-REM fase 3 af.
Tijdens je REM slaap vind er emotioneel herstel plaats. Je heb gemiddeld 1,5 tot 2 uur REM slaap nodig, een cyclus duurt 10 tot 60 minuten en gedurende de nacht worden ze steeds langer. Dit is een hele actieve brein fase en wordt ook wel je droom slaap genoemd. Deze dromen zijn heel levendig en niet te plaatsen qua tijd en logica. Tijdens de laatste fase van je slaap is de hersenactiviteit het hoogst en verbruik je meer energie.
Uitslapen en zonder wekker wakker worden is heel gezond, want in die laatste uren gebeurd er nog een heleboel.
Ook is het een fase van informele alchemie waarbij je heel creatief bent. Je kunt ineens verbanden leggen en met oplossingen komen over vraagstukken. De uitdrukking ‘er een nachtje over slapen’ komt hier vandaan. De puzzelstukjes vallen op hun plek tijden de REM slaap.
Je ademhaling en hartslag zijn onregelmatig en je maakt hele snelle oogbewegingen. Je bloeddruk stijgt en je spieren zijn volledig ontspannen of verlamd. Tijdens deze slaap beweeg je niet. Je REM slaap is je nachtelijke therapie. Moeilijke emotionele ervaringen kan je tijdens deze fases verwerken, omdat je de scherpte van heftige ervaringen af kunt halen. Tijdens je REM slaap sluit je brein zich compleet af van het hormoon noradrenaline. Dit is de adrenaline van je brein. De amygdala krijgt de kans om bepaalde emotioneel geladen gebeurtenissen terug te halen en te verwerken. Dit kan hij zonder noradrenaline doen, waardoor het een hele veile omgeving is. De emotie en het geheugen worden losgekoppeld en zo kan je ze verwerken en op een minder geladen wijze opslaan. Bij PTSS werkt dit niet omdat de hoeveelheid noradrenaline veel te hoog is. Dit moet je omlaag brengen, voordat de nachtelijke REM therapie kan plaatsvinden.
Meestal is het de REM slaap van waaruit je het beste kunt ontwaken. Het is de brug van de diepe slaap naar het ontwaken in de ochtend. Als je gedurende je REM slaap wakker wordt ben je veelal het meest fit en uitgeslapen. Ontwaken tijdens de diepe slaap zorgt ervoor dat je gedesoriënteerd en verward bent. Dit kan tot een uur na wakker worden aanhouden.
Wanneer je regelmaat aanbrengt in je slaaptijden en zorgt voor een kwalitatief goede slaap, dan heb je geen wekker meer nodig en word je uitgerust wakker.
Gemiddeld hebben we als volwassene 7 tot 9 uur slaap nodig. Niet enkel de uren die je maakt zijn belangrijk, maar ook de slaapkwaliteit en regelmaat van slapen zijn uiterst belangrijk. Wanneer je minder dan 6 uur slaapt vergroot je het risico op kanker met 40%, diabetes met 50% en ook de kans op alzheimer neemt flink toe.
Gemiddeld slapen Nederlanders 7:12 uur per nacht blijkt uit onderzoek van de hersenstichting. 63% van de mensen is niet tevreden met hun slaap en 1 op de 5 mensen geeft zijn of haar slaap een dikke onvoldoende. Het gaat niet enkel om de uren die je in bed doorbrengt, ook de kwaliteit van slaap en de regelmaat van slapen zijn van wezenlijk belang.
Er zijn mensen die voldoende hebben aan 6:15 uur kwalitatief goede slaap. Nu denk je misschien ‘dat ben ik’, maar de kans om dit gen te hebben is 0.004%. De kans om geraakt te worden door bliksem is groter.
Er zijn vier genen ontdekt die ervoor zorgen dat je met weinig slaap optimale lichamelijke waarden behoudt. ‘Normale’ mensen hebben wisselende energie tussen de 80% en 20%. Overdag ga je aan tot 80%, je zakt terug naar 20% en in de nacht laad je weer op tot 80%, maar nooit tot 100%. De mensen met dit unieke gen hebben een alles of niets schakelaar. Het is 100% aan of 100% uit. Ze slapen heel krachtig, heel efficiënt en hebben ook geen last van jetlags.
Naast genetische kortslapers zijn er mensen die van prana leven en aangeven minder slaap nodig te hebben. Ze voeden zich met levensenergie, waardoor de behoefte aan fysiek herstel en rust afneemt. Dit resulteert in minder slaap en toch veel energie.
Je kunt je lichaam zien als een ‘bankaccount’, wakker zijn verlaagd het saldo en slaap is het middel om je bankaccount weer aan te vullen. Uit een onderzoek blijkt dat bijslapen niet mogelijk is. Bij een onderzoek zijn de deelnemers verdeeld in drie groepen. De eerste groep slaapt altijd kort, de tweede groep door de week kort en in het weekend langer en de derde groep slaapt altijd lang. Groep twee heeft 20% minder kans op hart en vaatziekten, dan de eerste groep, maar de derde groep heeft significant minder kans op hart en vaatziekten dan de eerste twee groepen. Je krijgt je ‘bankaccount’ niet aangevuld naar 100% door enkel in het weekend voldoende lang of langer te slapen.
Uit een ander onderzoek blijkt dat je wel voor kunt slapen. Je kunt een buffer opbouwen voor een drukke periode. Dit is fijn voor topsporters of mensen die andere prestaties moeten leveren op bepaalde momenten. Slaapdeprivatie bij voorslapers heeft 40% minder impact.
Wanneer je 24 uur niet slaapt ben je meer gespannen en vermoeid, ervaar je sneller spierspanningen en verminderen je geheugen, concentratie en coördinatie. Er ontstaan sneller irritaties, angsten en de kans op ongelukken is groter. Je bent minder alert, hebt meer trek in koolhydraten en je ogen zwellen op met donkere kringen rond de ogen. Je komt in vicieuze cirkels terecht van gevolgen van slecht slapen die de kwaliteit van slaap weer verder verminderen.
Na 36 tot 48 uur niet slapen worden de klachten ernstiger en kan je momenten van microslaap ervaren. Dit is het wegvallen voor ongeveer 10 seconden zonder het door te hebben. Je maakt meer cortisol aan en minder groeihormonen, je hersteld minder, ervaart meer stress en je immuunsysteem gaat verminderd werken. Je bloedsuikerspiegel is instabiel, je ervaart meer cravings en je metabolisme daalt. Het activeren van de vetverbranding is niet mogelijk en je komt sneller aan in gewicht. Je bent minder besluitvaardig, hebt een langzamere reactietijd en maakt sneller fouten. Stemmingswisselingen, stress en vermoeidheid maken het verwerken van prikkels lastiger. Je kunt niet meer rationeel denken, je geheugen gaat achteruit en je motivatie wordt minder. Bij extreem slaapgebrek kan het overgaan in depersonalisatie, angst en extreme vermoeidheid. Het aantal Natural Killer Cells in je lichaam verminderd, waardoor je minder bestand bent tegen virussen en een groter risico op kanker hebt.
De perceptie van de werkelijkheid gaat vervormen en je begint te hallucineren als je meer dan 72 uur niet slaapt. Illusies, waanideeën, depersonalisatie en ongeordende gedachten beginnen een rol te spelen. Je kunt dingen niet meer goed beoordelen en beslissingen nemen is lastig. De details verlies je uit het oog en het risico op ongevallen neemt toe.
Slecht slapen zorgt ervoor dat je minder goed kunt ontgiften, maar niet goed ontgiften zorgt ook voor een verstoorde nachtrust. Tijdens je slaap worden schadelijke eiwitten weggespoeld uit je hersenen en dit is essentieel om neurologische aandoeningen te voorkomen. Dit zorgt voor het schoon houden van je brein, een beter geheugen, betere focus, cognitieve functies, concentratie en het verminderd de kans op alzheimer en dementie. Tijdens de diepe langzame slaapgolven vind de meeste detoxificatie plaats.
Slecht slapen zorgt ervoor dat je minder goed kunt ontgiften, maar niet goed ontgiften zorgt ook voor een verstoorde nachtrust. Tijdens je slaap worden schadelijke eiwitten weggespoeld uit je hersenen en dit is essentieel om neurologische aandoeningen te voorkomen. Dit zorgt voor het schoon houden van je brein, een beter geheugen, betere focus, cognitieve functies, concentratie en het verminderd de kans op alzheimer en dementie. Tijdens de diepe langzame slaapgolven vind de meeste detoxificatie plaats.
Je lever is voornamelijk actief tussen 1 en 3 uur met het verwerken van opgeslagen suikers, gifstoffen en voedingsstoffen. Hij geeft energie vrij voor je hersenen en immuunsysteem. Verminderde slaap, eten laat op de avond en een verstoord circadiaans ritme verstoren dit proces.
Ketonen bevorderen de gezondheid van je lever en daarom is vasten of een ketogeen dieet passend. Je reinigt je lichaam, brengt meer rust en je nachtrust verbeterd.
Slapen verbeterd je geheugen, focus, concentratie en ondersteund het reguleren van emoties. Tijdens je slaap verplaats je de dingen die je op de dag hebt geleerd van je korte naar je lange termijn geheugen en je kunt aanpassingen maken in reeds opgeslagen informatie. Je bent alerter en kunt meer in het moment leven, want alles is geordend en overzichtelijk. Tijdens de REM slaap verwerk je emoties en kan je gebeurtenissen minder emotioneel geladen opslaan.
Wanneer je slecht slaapt heeft je geheugen hieronder te lijden en veel mensen ervaren ‘brain fog’ als ze slecht slapen. Dit zorgt voor een verminderde concentratie, vergeetachtigheid en je bent minder aanwezig. Je loopt naar de keuken en weet niet meer waarom, middenin een verhaal weet je niet meer wat je wilde vertellen of je kunt niet op bepaalde woorden komen. Je kunt het ook omschrijven als hersenmist, een watten hoofd of een dof gevoel in het hoofd.
Je immuunsysteem is betrokken bij de regulatie van slaap en kan de duur van je diepe slaap verlengen. Slaap is ook ontzettend belangrijk voor je immuunsysteem en je zelf helend vermogen. Tijdens je slaap produceert je lichaam cytokinen en wordt de activiteit van witte bloedcellen beïnvloedt en versterkt, waardoor je beter bestand bent tegen ziekten en infecties.
Melatonine is een krachtig antioxidant en ondersteund het opruimen van vrije radicalen. Vrije radicalen die niet opgeruimd worden zorgen voor schade aan cellen en weefsels. Melatonine is zo krachtig dat het andere antioxidanten kan stimuleren en taken kan uitvoeren in je mitochondriën. Het versterkt je immuunsysteem en biedt bescherming tegen ziektes.
Een gezonde darmflora is ontzettend belangrijk voor een gezond slaapritme. 90-95% van alle serotonine in je lichaam wordt aangemaakt in je darmen en kan je omzetten in melatonine. Hiervoor is het belangrijk dat je darmflora voldoende gevarieerd en gezond is. Onder andere slaap heb je nodig voor een gezonde darmflora.
Slecht slapen zorgt voor stress, ontstekingen en een disbalans in de darmen. Dit zorgt ervoor dat je minder goed gaat slapen en vergoot het risico op een lekkende darm. Indirect hebben we als we minder slapen en meer stress ervaren een grotere behoefte aan koolhydraten en suikers. Dit is voeding voor je slechte darmbacteriën, waardoor zij de overhand kunnen krijgen. De kracht van je immuunsysteem verminderd, voedingsstoffen worden minder goed opgenomen en de aanmaak van serotonine gaat achteruit. Als je niet oplet kom je in een vicieuze cirkel terecht.
Je spijsvertering is afhankelijk van het circadiaans ritme en vindt het niet prettig als je slaap-waak ritme verstoord is. Je bacteriën hebben ook een ritme waar ze zich graag aanhouden. Slaap problemen zorgen voor een verstoring in de spijsvertering, een ongezonde darmflora en vervolgens zorgt dit ervoor dat je nog minder goed gaat slapen.
Slaap heeft invloed op je hormoonhuishouding, metabolisme, insuline gevoeligheid, vetverbranding, cortisolwaarden en dus op je gewicht, voedingspatroon en cravings. Veel diëten in combinatie met slecht slapen zorgen voor het uitblijven van resultaat. Je slaat vetten op en zet spieren om in glucose om ze te verbranden. Op deze wijze behoud je vet en verlies je spierweefsel. Goed slapen is van groot belang.
Door een verminderde slaap vertraagd je metabolisme en verbrand je minder energie bij de dingen die je doet en in rust. Slecht slapen vergroot het risico op insuline resistentie, want het zorgt voor een hoge bloedsuikerspiegel en maakt je minder gevoelig voor insuline. Tevens zorgen de verhoogde cortisol waarden voor het vrijkomen van glucose en zo een extra aanmaak van insuline. Veelal gaat een verstoord slaapritme gepaard met een verminderde aanmaak van melatonine. Lage melatoninespiegels zorgen voor een verhoogde bloedsuikerspiegel en de aanmaak van insuline. Melatonine werkt als antioxidant en versterkt de insuline gevoeligheid van cellen. Deze verhoogde aanmaak van insuline zorgt voor een verminderde werking van insuline en zo ontstaat insuline resistentie.
De hormonen ghreline en leptine gaan uitbalans en dit verstoord je honger- en verzadigingsgevoel. Leptine geeft je na de maaltijd een signaal van verzadiging, maar deze werking verminderd als je niet voldoende slaapt en te veel insuline aanmaakt. Ghreline verteld je dat je honger hebt en stress en een verstoord slaapritme zorgen voor een verhoogde aanmaak van dit hormoon. Je hebt honger, trek in suikers en je bloedsuiker gaat met ups en downs.
Al deze factoren zorgen ervoor dat je meer trek krijgt in zoet, snelle koolhydraten en cravings of overeten zijn geen uitzondering. Dit houd je continue in de suikerverbranding en voorkomt dat je vetten kunt verbranden en echt gewicht, buikvet en centimeters verliest.
Zorg dat je de oorzaak opspoort van het niet kunnen slapen. Het heeft geen zin om het symptoom te bestrijden als je niet weet wat de oorzaak is. Het kan zijn dat je moeite hebt met inslapen, met doorslapen, je wordt veel te vroeg wakker of niet uitgerust.
Er kunnen talloze oorzaken zijn die je uit je slaap houden of zorgen voor een verminderde kwaliteit slaap. Het kunnen gezondheidsklachten zijn als krampen, pijn, opvliegers, een verstopte neus, vaak moeten plassen, rusteloze benen, slaapapneu, nutriënten te korten of een hormonale disbalans. Ook zijn er veel externe factoren die de slaap kunnen verstoren als veel stress, cafeïne, alcohol, ongezonde voeding, suikers, blauw licht, overtraining, uit eten gaan of een ongezonde slaapomgeving. Al deze factoren kunnen een oorzaak zijn van verminderde slaap.
Je bed is om te slapen.
Je bed is niet om te werken, tv te kijken of op je telefoon te scrollen.
Doe je dit wel, dan leer je je brein verkeerde associaties en wordt slapen alsmaar lastiger.
Heb je last van slapeloosheid en blijf je in bed liggen, dan leer je je brein de associatie van in bed liggen is wakker zijn.
Als je niet kunt slapen, ga dan naar een andere kamer en lees een boek. Als je naar bed gaat wil je binnen 20 min slapen.
Slaapstoornissen verminderen de kwaliteit van slapen. Levensstijl heeft veel invloed op de ernst van slaapstoornissen.
Er zijn verschillende slaapstoornissen die ervoor kunnen zorgen dat je niet goed kunt slapen of juist veel slaapt. Chronische slapeloosheid is de meest voorkomen slaapstoornis die we kennen. Je kunt slecht inslapen, ligt lang wakker of doorslapen lukt niet en bent overdag niet uitgerust. Naast insomnia heb je ook hyperinsomnia waarbij je juist moeite hebt om wakker te blijven, zowel overdag als ’s nachts.
Slaapapneu onderbreekt geregeld je slaap, doordat je adem ineens een paar seconden kan stoppen. Je schrikt wakker en begint vervolgens weer met ademhalen. Veelal snurken mensen hierbij hard en ben je overdag slaperig door de gebroken nachten.
Insulineresistentie en overgewicht beïnvloeden slaapapneu, maar de zuurstof te korten en hormonale disbalans die ontstaat door slaapapneu zorgt ook voor insuline resistentie. Door dit op te lossen kan je klachten verminderen of voorkomen.
98% van de mensen met slaapapneu hebben een vitamine D3 te kort. Slaapapneu gaat gepaard met ontstekingen achterin de keel, de sinussen en in de neus. Vitamine D3 ondersteund het verminderen van ontstekingen en versterkt je immuunsysteem. Het heeft effect op je diepe slaap, stress, tandenknarsen en gemoedstoestand. Neem vitamine D3 altijd i.c.m. magnesium voor een betere opname.
Rusteloze benen kunnen leiden tot slaapproblemen. Veelal begint de onrust wanneer je zelf wil rusten. Je hebt een onbedwingbare drang om je benen te bewegen door tintelingen, jeuk of een kriebelend gevoel. Bij het bewegen van je benen verdwijnt het, maar vervolgens komt het gevoel opnieuw. Oorzaken kunnen zijn een disbalans in dopamine in de hersenen, het kan erfelijk zijn, veelal zijn er nutriënten te korten en levensstijl heeft er veel invloed op. Met vasten kan jij je dopamine padways resetten en met goed slapen maak je de receptoren weer gevoeliger.
Blauwlicht verstoord je biologische ritme en verminderd de kwaliteit van je slaap.
Blauwlicht is het deel licht wat we kunnen waarnemen met een korte golflengte. Deze korte golflengte verstoord de aanmaak van melatonine, je circadiaans ritme en je slaap. Telefoons, tablets, laptops, tv’s, LED en ander kunstlicht zijn vormen van blauwlicht.
De zon, kaarslicht en haardvuur daarentegen zijn vormen van infrarood licht, met een lange golflengte en bevorderen een gezonde aanmaak van het hormoon melatonine. Met infraroodlampen kan je dit licht in huis brengen en je circadiaans ritme, slaap en algehele hormoonbalans verbeteren.
Het is heel gezond om in de ochtend eerst zonlicht te absorberen voordat je je telefoon of een ander scherm gebruikt.
Richting de avond gaat melatonine weer stijgen en mag cortisol naar de achtergrond verdwijnen. Hierbij helpt het om blauwlicht in de avond te verminderen. Kaarslicht, haardvuur en de zonsondergang zijn perfecte bronnen van licht om in de avond de aanmaak van melatonine te stimuleren. Als schermen nodig zijn, dan kan je kiezen voor een blauwlichtbril of je kunt een app instaleren die blauwlicht verminderd.
Je voedingspatroon heeft invloed op je slaapgezondheid. Koolhydraten en suikers zorgen voor meer onrust in je lichaam, een hoge bloedsuikerspiegel en de aanmaak van insuline. Insuline verminderd de aanmaak van melatonine en verminderd zo de kwaliteit van slapen. Eten laat op de avond houd je spijsvertering actief, terwijl het wil rusten. Dit houd je uit je slaap en geeft spijsverteringsklachten. Het is heel gezond om met een lege maag te gaan slapen.
Bewerkte voeding met smaakversterkers als MSG kunnen je hersenen over stimuleren en slaapproblemen veroorzaken. Ongezonde voeding heeft invloed op je gehele gezondheid, hormoonbalans, overgewicht, emoties, gedachten, concentratie en heeft daarmee op vele vlakken indirect veel invloed op je slaap.
Het ketogeen dieet is het tegenovergestelde van een voedingspatroon met veel koolhydraten en suikers. Het brengt je in ketose en dit zorgt voor meer diepe slaap, minder honger en verbeterd de aanmaak van melatonine. De vetverbranding is een veel zuinigere en efficiëntere verbranding en heeft op vele fronten een positieve invloed op de kwaliteit van slapen.
Heel veel mensen moeten in de nacht geregeld naar het toilet. Veel voorkomende oorzaken hiervan zijn insuline resistentie, pre-diabetes, het eten van koolhydraten laat op de avond of het drinken van koffie en alcohol. Op het moment dat je bloedsuikerspiegel hoog is, dan gaan je nieren aan de slag om dit te filteren waarbij extra vocht vrijkomt. Door insuline resistentie op te lossen en leefstijlaanpassingen te doen verminder je nachtelijk plassen.
Het kan ook zijn dat je voldoende water drink, maar dat dit niet opgenomen wordt in je lichaam door een mineraal te kort. Je slaat vocht op in je lichaam of je plast het uit. Combineer een glas water met Keltisch zout voor een verbeterde opname van water in je cellen.
Na het drinken van alcohol, een zogezegd ‘slaapmutjes’ voelt het misschien alsof je meer relaxed bent en beter slaapt, maar het voorkomt dat je diep slaapt. Je bent onrustiger, hebt minder zuurstof en hersteld fysiek en mentaal minder gedurende de nacht. Je verstoord je circadiaans ritme en veroorzaakt of verergert stoornissen als slaapapneu.
Cafeïne vind je voornamelijk in koffie, maar ook thee (theïne) en chocolade bevatten cafeïne. Het stimuleert je zenuwstelsel en heeft invloed op je gedrag, gedachten en gevoelens.
Een belangrijk effect met betrekking tot slaap is dat cafeïne de hoeveelheid adenosine in je lichaam verminderd. Dit is een stof die zich gedurende de dag opbouwt en je in de avond slaperig maakt. In de nacht neemt de stof weer af.
Cafeïne verhoogd de aanwezigheid van adrenaline en cortisol. Dit maakt je alert en energiek, maar verstoord ook je slaap-waakritme. Cafeïne heeft een halfwaardetijd van 2,5 tot 10 uur. Dit betekend dat je lichaam deze tijd nodig heeft om de helft van de totale inname uit te scheiden. De rest blijft nog langer in je lichaam aanwezig. De snelheid waarmee cafeïne je lichaam verlaat is afhankelijk van de werking van je lever, leeftijd, gewicht, genen en medicatiegebruik.
Bij het gebruik van cafeïne in de avond beïnvloed het de aanmaak van melatonine waardoor het je slaapkwaliteit negatief beïnvloed. De beste tijd om een kopje koffie te drinken en goed te slapen is in de ochtend.
Overtraining, overbelasting, is een vorm van stress op het lichaam. Je sympathische zenuwstelsel staat aan en je lichaam krijgt niet de kans om volledig in ontspanning te gaan. Je slaap-waak ritme raakt verstoord door een verhoogde aanmaak van het stresshormoon cortisol. Dit zorgt ervoor dat je lastiger kunt inslapen, veel onrustiger slaapt en niet uitgerust wakker wordt.
Intensief trainen laat op de avond kan ook een vorm van overtraining zijn. Je lichaam maakt adrenaline en cortisol aan wat je sympathisch zenuwstel activeert en je slaap verstoord. Rustige vormen van bewegen kunnen juist zorgen voor ontspanning in de avond en je beter doen slapen.
Het is belangrijk om voldoende te ontspannen overdag, zodat je leert wat ontspannen is en je dit in de nacht ook kunt. Daarentegen is een inactief leven ook een oorzaak van een verstoord slaapritme. Je lichaam is onvoldoende actief geweest en dit maakt het lastiger om diep te slapen. Inactiviteit is een vorm van stress op het lichaam. Je lichaam is gemaakt om te bewegen en stil zitten is niet onze natuur.
Als je altijd veel traint, dan ontwikkel je veel mitochondria en kan je veel energie maken. Je wordt sterker, je uithoudingsvermogen verbeterd en je hebt meer energie. Op het moment dat je dan ineens heel weinig doet, dan blijft de energie in je lichaam en bemoeilijkt dit het slapen.
Stress zorgt ervoor dat je slecht slaapt en slecht slapen is een verhoogde stress factor. Wanneer je chronische stress ervaart dan staat je lichaam constant aan. Je bent alert, je spieren zijn gespannen, je hartslag is verhoogd, je gedachten maken overuren en je maakt cortisol aan. Dit zorgt voor de activatie van het sympathische zenuwstelsel en je hersenen voelen een contante dreiging.
De aanmaak van melatonine blijft uit en je slaap is verstoord door een disbalans in hormonen en een overbelasting van je lichaam en hersenen. Werk aan het verminderen van stress en het bevorderen van een gezonde slaapomgeving.
Je kunt met simpele aanpassingen je slaapkwaliteit verbeteren, maar toch zijn er veel mensen die er niks mee doen. 73% van de mensen weet dat een smartphone in bed niet verstandig is, maar toch gebruikt 94% van de mensen een scherm in het laatste uur voordat ze gaan slapen. 62% van de mensen weet dat cafeïne niet helpt om te slapen, maar het is maar 34% van de mensen die cafeïne aan het einde van de dag vermijdt, blijkt uit een onderzoek van de hersenstichting.
Als je niet goed kunt slapen werk dan aan regelmaat, een gezonde slaapomgeving, digitale detox en onderstaande punten. Je kunt slaap niet sturen in het moment. Slaap gebeurd. Hoe harder je het probeert, hoe lastiger je in slaap valt. Verander je levensstijl en je omgeving om je slaap-waak ritme te optimaliseren. Een verstoord slaapritme, niet in kunnen slapen, door kunnen slapen of vermoeid wakker worden zijn tekenen van een disbalans. Je lichaam verteld je dat je dingen mag aanpassen.
Regelmaat in het naar bed gaan en opstaan heeft veel invloed op de kwantiteit en kwaliteit van slapen. In 7 tot 9 uur slapen ga je door 4 tot 6 slaapcyclussen heen. Als het lastig is om in te slapen, dan kan het zijn dat je middenin een slaapcyclus naar bed gaat. Kies je voor regelmaat, dan went je lichaam aan een bepaalde cyclus en zal je sneller in slaap vallen. Uit een onderzoek blijkt dat je zo 49% minder kan op ziekten hebt ten opzichte van mensen die geen regelmaat hebben in hun slaapritme.
Wanneer je één met de natuur leeft, dan kan je meegaan in het natuurlijke ritme van dag en nacht. Helaas zijn wij omringd met kunstlicht en vele triggers die ons uren wakker kunnen houden. Dim de lichten in de avond, vermijd blauwlicht zoveel mogelijk en ga dagelijks rond dezelfde tijd naar bed. Gun je lichaam een gezond slaap-waak ritme.
We leven in woningen waar we de temperatuur het gehele jaar rond gelijk kunnen houden, maar is dit wel zo gezond. Om je slaap te optimaliseren is een koude slaapkamer van belang. Frisse lucht en maximaal 15 tot 20 graden. Koelte zorgt voor het aanmaken van melatonine en hitte verminderd de aanmaak. Melatonine maakt je vervolgens ook koeler, waardoor je nog beter gaat slapen.
In Finland slapen baby’s buiten, omdat dit hun weerstand verbeterd en hun diepe slaap bevordert.
Slapen doen we het beste in een donkere omgeving. In de natuur is geen kunstlicht en is het aarde donker als de zon ondergaat, op het licht van de sterren en de maan na. Dit is de omgeving waarbij we het beste kunnen slapen. Gebruik je telefoon niet als wekker of als klok in de nacht. Dit blauwe licht verminderd de kwaliteit van je slaap. In de ochtend is het mooi om wakker te worden van het licht wat je slaapkamer binnen komt.
Verwijder alle elektrische aansluitingen, wifi, bluetooth en opladers uit je slaapkamer. Dit is ruis en verminderd de kwaliteit van je slaap.
Stop één uur voor het slapen gaan met sociale media, email, You Tube, What’s app en alles wat hierop lijkt. Deze vormen van communicatie gaan 24/7 door en pakken bij veel mensen de volledige aandacht. Niet iedereen trapt in deze val, maar velen wel. Hier is het voor gemaakt.
Leg het liefst je telefoon niet in je slaapkamer of spreek met jezelf af dat je hem alleen staand mag gebruiken. Veel mensen pakken als 1ste hun telefoon in de ochtend, maar dit is niet de gezondste optie. Je lichaam ziet het liefst eerst daglicht.
Je bed is om te slapen.
Je bed is niet om te werken, tv te kijken of op je telefoon te scrollen.
Doe je dit wel, dan leer je je brein verkeerde associaties.
Dit veroorzaakt klachten als niet goed in kunnen slapen en het verminderd de kwaliteit van je slaap.
Door alle lichten minimaal één uur voor het slapen gaan te dimmen verbeter je zowel je diepe als je REM slaap. Kies voor kaarsen, kampvuur, haardvuur of infrarood lampen. Wanneer je wel blauwlicht nodig hebt kies dan voor een bril om het blauwe licht te filteren of installeer een app met een rood filter.
Om je slaap te bevorderen wil je eerst daglicht, zonlicht, binnen laten komen alvorens je op je telefoon of andere schermen kijkt.
Wat je eet heeft invloed op je slaap, maar hoe je slaapt heeft ook invloed op wat je eet. Cravings, over eten en een suikerverslaving zijn eerder aanwezig wanneer je slecht slaap, maar ze zorgen er ook voor dat je slechter slaapt. Slecht slapen maakt dat het veel lastiger is om gezonde keuzes te maken, dus werk altijd aan het totaal plaatje.
Middels het ketogeen dieet kan je de vetverbranding activeren, ketonen aanmaken en je lichaam in een staat van ketose brengen. Dit heeft direct invloed op je slaap, gemoedstoestand, gevoel van honger, stressbestendigheid en concentratie. Je kunt een gewichtsdrempel doorbreken terwijl je werkt aan een gezond lichaam en klachten als insuline resistentie omkeert.
De ketonen die je aanmaakt zijn een super brandstof voor je brein en stabiliseren je bloedsuikerspiegel. Je maakt geen insuline aan en ervaart een stabiele vorm van energie. Ze werken ontstekingsremmend en zorgen voor een gezonde hormoonbalans. Je bent mentaal helder, rustig en dit zorgt voor een diepere en meer herstellende slaap.
Heb je last van opvliegers, waardoor je slaap is verminderd, door de overgang of om andere redenen, dan kan het ketogeen dieet ondersteuning bieden i.c.m. intermitterend vasten.
Heb je vaak een verstopte neus of ontstoken sinussen, dan kan je kijken of het helpt als je zuivel een tijdje vermijdt. Eventueel kan een intolerantie onderzoek uitkomst bieden. Werk daarnaast aan de gezondheid van je darmen.
Met vasten en intermitterend vasten kan je net als bij het ketogeen dieet ook ketonen aanmaken, maar je reinigt en reset je lichaam nog verder. Je kunt met periodes van vasten je darmen resetten en je darmflora optimaliseren. Dit helpt je om meer serotonine aan te maken wat je vervolgens kunt omzetten in melatonine. Ondersteun je darmen na het vasten met een probiotica voor het optimale effect.
Vasten helpt je om je lichaam te ontgiften, het zorgt voor een gezonde lever en optimaliseert de werking van je cellen. Je kunt je immuunsysteem resetten en GABA boosten wat zorgt voor meer rust en kalmte. Het helpt je insuline resistentie omkeren en je insuline gevoeligheid weer vergoten. Dit alles heeft veel invloed een gezonde kwaliteit van slapen.
Veel mensen slaan bij intermitterend vasten het ontbijt over, maar je kunt ook eerder stoppen met eten en wel ontbijten. Dit kan veel verlichting geven en je slaap op een positieve manier beïnvloeden. Dit voorkomt eten in de laatste uren voordat je gaat slapen en verbeterd de aanmaak van melatonine.
Insuline resistentie is een gevolg van het eten van veel koolhydraten, chronische stress of slecht slapen. Slecht slapen verminderd je insuline gevoeligheid, zorgt voor een hogere bloedsuikerspiegel, meer insuline en vergoot de kans op insuline resistentie. Als je vermoeid bent en minder hersteld door onvoldoende kwalitatieve slaap, dan ben je eerder geneigd om koolhydraten te eten en ervaar je meer stress. Dit zorgt weer voor meer insuline, overgewicht, cravings en zo kom je in een vicieuze cirkel terecht.
Verhoogde insuline waarden zorgen vervolgens weer voor een verminderde aanmaak van melatonine, slecht slapen en het vertragen van je metabolisme. Dit alles maakt het lastiger om een gezond gewicht te behouden of te bereiken.
De hormonen ghreline en leptine raken uit balans en je honger en verzadigingsgevoel zijn verstoord. Je bevindt je veelal in de suikerverbranding en dit zorgt ervoor dat vetten verbranden onmogelijk is.
Door insuline resistentie op te lossen verbeter je de kwaliteit van je slaap en kan je een gezond gewicht bereiken. Ongemakken als snurken, vaak plassen en slaapstoornissen als slaapapneu en rusteloze benen kunnen hierdoor verbeteren.
Te veel stress, constante chronische stress, zorgt voor verhoogde cortisol waarden en dit verstoord je circadiaans ritme. Door te werken aan een gezond lichaam zorg je voor een verbeterde stressbestendigheid. Je kunt dezelfde prikkels verwerken, maar ze hebben veel minder impact als je lichaam gezond is.
Werk, train en drink je koffie niet meer later op de dag en in de avond, zodat je brein en je lichaam in ontspanning kunnen gaan. Cortisol piekt in de ochtend, dus dit is het moment om te werken en om te gaan met stress. Wanneer het gedurende de dag daalt, dan wil je dit niet verhogen door stress, cafeïne of overtraining.
Je ademhaling is een heel krachtig middel om je lichaam te ontspannen. Gedachten, piekeren, onrust en frustratie kunnen je uit je slaap houden. Als je in bed ligt en niet kunt slapen, dan heeft het geen zin om dit constant te bedenken. Het is belangrijk om je focus te verleggen en dit kan je doen met een ademhalingsoefening. Ademhalingsoefeningen brengen rust en afleiding in het moment, maar ook het werken aan een gezonde ademhaling in basis ondersteund je nachtrust.
Bewegen is goed voor je gezondheid en heeft een relatie met slaap. Het bevorderd de aanmaak van het hormoon melatonine en verminderd het vrijkomen van cortisol. Ons lichaam is gemaakt om actief te zijn, veel verschillende houdingen aan te nemen en niet constant op een stoel te zitten. Stil zitten wordt ook wel het nieuwe roken genoemd en is stress voor het lichaam. Overtraining of een intensieve training laat op de avond bevorderen je slaap niet, maar gedurende de dag veel bewegen wel. Je verbruikt energie, behoudt een gezonde hormoonbalans, bloedsuikerspiegel en het maakt ontspannen in de avond gemakkelijker. Dit bevorderd je nachtrust en het herstel van je lichaam.
Naast macronutriënten als vetten, eiwitten en koolhydraten zijn micronutriënten essentieel om te kunnen leven. Het zijn je vitamines en mineralen en ze fungeren als cofactoren en antioxidanten in je lichaam. Ook je slaap is afhankelijk van deze micronutriënten en te korten kunnen je wakker houden. Vitamine D3, magnesium, zink, GABA, ashwagandha, probiotica en mineralen als kalium ondersteunen je slaap. Supplementen zijn een aanvulling op bovenstaande punten, want een fundament van regelmaat en een gezond circadiaans ritme zijn de basis.
Niet alle supplementen zijn hetzelfde. Er zijn veel chemische stoffen op de markt die verkocht worden als supplement. Je hebt een natuurlijke stof nodig als je wil dat het je gezondheid positief beïnvloed. Bij magnesium is het belangrijk dat je er eentje kiest die je bloed-brein barrière kan passeren voor een gewenst effect op slapen.
Krampen komt vaak door een te kort aan calcium of magnesium. Je hebt magnesium en vitamine D3 nodig om calcium op te nemen in je lichaam. Kies niet voor een calcium supplement, want dit krijg je vaak voldoende binnen. Veel mensen komen te kort aan vitamine D3 en magnesium.
Zink ondersteund de productie van melatonine en de werking van GABA. Dit helpt je sneller inslapen en bevorderd een diepere slaap. Ashwagandha is een adaptogeen welke je kan helpen ontspannen en zo je slaap kan verbeteren.
Bij het ervaren van een verhoogde hartslag kan het helpen om meer kalium toe te voegen aan je menu en geraffineerd tafelzout te vermijden. Kies voor Keltisch zout, zodat je al je mineralen binnenkrijgt.
Slapen is alles behalve passief en gelukkig kan je zelf heel veel doen om je slaap kwaliteit te bevorderen. Heb je naar aanleiding van deze informatie vragen, dan mag je ze altijd stellen.
Als je het gevoel hebt dat je slecht slaapt, dan is dit een teken dat je lichaam niet in balans is.
Liefs Kim
Benieuwd wat vasten, voeding, energie en levensstijl voor jou kunnen betekenen? Ik voorzie je graag van gratis advies. Vul het formulier in en ontvang binnen 48 uur reactie met mijn kijk op jouw situatie.
